Bilety onlineDeklaracja dostepnościEN
Szanowni Państwo, w związku z obecną sytuacją epidemiczną, wszystkie oddziały Muzeum Krakowa będą nieczynne w dniach 7 listopada 2020 - 31 stycznia 2021. Zapraszamy niebawem!
Strona korzysta z ciasteczek!

Obiekt miesiąca GRUDNIA

Ogrzewacz pościeli zw. szkandelą, Polska (?), 1690, mosiądz, żelazo, miedź / kucie, nitowanie, repusowanie, rytowanie

Hu! Hu! Ha! Nasza zima zła!
Szczypie w nosy, szczypie w uszy
Mroźnym śniegiem w oczy prószy,
Wichrem w polu gna!

 

Któż z nas nie pamięta tego wierszyka? Kiedyś zimy były naprawdę mroźne i nasi antenaci musieli sobie radzić z ogrzaniem domostwa oraz …. zimnej pościeli. Nie ma przecież nic przyjemniejszego niż udanie się na spoczynek do cieplutkiego łóżka! Dzisiaj mamy centralne ogrzewanie i elektryczne koce, nasi dziadkowie korzystali z gumowych termoforów,  a dawniej w domach królowały szkandele.  Przedmiot już w naszych nowoczesnych domach niepotrzebny i zapomniany znalazł swoje miejsce w muzeum. Samo słowo szkandela pochodzi z języka włoskiego - scaldaletto to zbitka słów  scaldare czyli ogrzewać oraz letto – łóżko. W Polsce bywała też określana  mianem ogrzewadła, wygrzewadła lub wygrzewacza. 

 

To podgrzewacz pościeli, podobny do patelni lub płaskiego garnka z pokrywą.  Od zasobności domu zależało z jakiego materiału był wykonany – z kamionki, porcelany, szkła a najczęściej z metalu, który dobrze przewodził ciepło.  Zdarzały się srebrne, ale zazwyczaj były cynowe, mosiężne lub miedziane. Miały różne kształty – płaskie, owalne, okrągłe, przypominające butelkę, bywały zdobione ornamentem, herbem czy monogramem  i miały mniej  lub bardziej fantazyjne uchwyty, a wylew był zabezpieczony korkiem lub zakrętką. Do owalnych lub przypominających butelkę szkandeli wlewano gorącą wodę, a płaskie były wypełniane gorącym piaskiem lub rozżarzonym węglem. 

Kilka ciekawych szkandeli możemy zobaczyć w sypialniach w Kamienicy Hipolitów. Na pierwszym piętrze   znajduje się siedemnastowieczna „patelnia” z długą drewnianą rączką i bogato zdobionym, repusowanym wiekiem. Zdobi je wieniec z owoców, liści i szyszek, a w środkowym polu są kwiaty, ulistnione gałązki i kuliste owoce.  Zdecydowanie skromniejsze szkandele zobaczymy na drugim piętrze. Pochodzą z końca XIX wieku i są to owalne, spłaszczone naczynia na gorącą wodę - w pokoju babci jest cynowa a ta, która znajduje się w sypialni została wykonana z  „metalu cypryjskiego” jak kiedyś nazywano miedź. 

Gdy na początku XX wieku opatentowano gumową butelkę, a Charles Goodyear wynalazł wulkanizowaną gumę szkandele zostały zastąpione przez termofory, które jeszcze dzisiaj są używane.