Ceremoniał otwierania bram miasta w krakowskim Barbakanie

Proceder ten znalazł swój wyraz w oficjalnych miejskich dokumentach, w których szczegółowo opisano zestaw koniecznych, codziennych czynności w tym zakresie. Mając powyższe na uwadze uznaliśmy, że proceder ten powinien zyskać wyraz specjalny, osobny, który stałby się zauważalną i atrakcyjną ofertą dla mieszkańców oraz gości, jako nowa propozycja kulturalna Krakowa. Nasz namysł nad tą propozycją wykrystalizował w propozycję, którą nazwaliśmy: „Ceremoniał Otwierania Bram Miasta w krakowskim Barbakanie”. Ideą główną jest pokazanie Krakowa, jako Miasta otwartego, który codziennie udostępnia swoje przestrzenie wszystkim ludziom dobrej woli. Czyni to w uroczysty, podniosły, ceremonialny sposób, odpowiednio akcentując ten akt. Oczywiście idea ta domaga się stosownej oprawy, spektaklu, który chcielibyśmy teraz pokrótce przedstawić. Ma on swoich znakomitych bohaterów: Barbakan wraz z otwieraną każdego dnia Bramą Kleparską, Bramę Floriańską wraz z Murami, staropolską melodię graną na trąbkę wreszcie współpracę trzech historycznych i szacownych miejskich instytucji: Muzeum Krakowa, Miejskiej Straży Pożarnej, Straży Miejskiej.   

Dnia 30 czerwca 1574 roku Rada Miejska wydała wilkierz regulujący kwestię bezpieczeństwa, na wypadek stanu zagrożenia Krakowa i jego mieszkańców. Była to bezpośrednia reakcja władz Miasta na wydarzenia z nocy z 17 na 18 czerwca, kiedy to Zamek Królewski na Wawelu porzucił król Henryk Walezy, z zamiarem powrotu do ojczystej Francji. Ta rekcja włodarzy Miasta była adekwatna do poczucia niepewności, jaka wówczas nastała, wszak Królestwo, a w tym i jego stolica, gwałtownie weszło w kolejny okres bezkrólewia, co mogło oznaczać destabilizację sytuacji wewnętrznej i politycznej w Rzeczpospolitej. Włodarze Krakowa podjęli zatem decyzję, aby na tą ewentualność Kraków przygotować, a u podstaw tego legła wyżej wymieniona regulacja.

Jej głównym założeniem było stworzenie przejrzystej procedury, dzięki której każdy mieszkaniec miasta, w chwili zagrożenia, wiedziałby, jaka jest jego rola i co powinien czynić. Chodziło przede wszystkim o sprawne przeprowadzenie zbiórki mieszkańców zdolnych do walki, którzy mieli się stawić w określonym miejscu, w zbroi i z bronią w ręku. Po przybyciu na wyznaczone miejsce przechodzić mieli pod komendę dziesiętników, którzy byli przypisani do danego kwartału Miasta. Ci zaś, z tak zorganizowanymi oddziałami, powinni się stawić pod komendę głównodowodzących obroną „hetmanów – rotmistrzów”. Tą regulacją nawiązano i doprecyzowano postanowienia, które wydał jeszcze król Kazimierz Wielki, w przywileju dla Miasta z roku 1358, w którym wyraźnie wskazał, że to mieszkańcy – posiadacze zobowiązani zostają do jego obrony. 

Pojawia się pytanie, w jaki sposób mieszkańcy mieli dowiedzieć się o nadciągającym niebezpieczeństwie? Włodarze Miasta pomyśleli i o tym. Otóż sygnałem do zbiórki miała być odgrywana z Wieży Ratuszowej, na miedzianej trąbce, po 3 wersy na każdym rogu Wieży (…) piosnka starodawna zwykła, ledwie nie każdemu w Polsce znajoma Bogurodzica (…).

Początki tej pieśni, jej znaczenie w życiu narodu polskiego, nikną w dawnych wiekach. Pieśń powstała zapewne w XIII-XIV wieku, pod znaną w Europie Zachodniej melodię. Od XV wieku „Bogurodzica” pełniła rolę hymnu państwowego i pieśni bojowej rycerstwa polskiego, które miało ją śpiewać przed bitwą pod Grunwaldem w roku 1410, a potem w czasie koronacji króla Władysława Warneńczyka w 1434 roku i przed bitwą pod Warną 10 lat później. Tekst „Bogurodzicy” po raz pierwszy wydano drukiem w Krakowie w roku 1506, jako dodatek do „Statutów” prymasa kanclerza Jana Łaskiego, w drukarni zasłużonego krakowskiego drukarza Jana Hallera.

Proceder ten znalazł kontynuację w pochodzącej z roku 1721 „Ordynacji zamykania bram w mieście Krakowie”, w której szczegółowo opisano sekwencję czynności i rolę osób. Ordynacja ta opisuje cały proces dbania o bezpieczeństwo Krakowa, przejawiające się w czynnościach, polegających na otwieraniu i zamykaniu bram miejskich. Znajdziemy tu opis zawierający wykaz funkcjonariuszy, urzędników oraz podejmowanych przez nich służbowych czynności, co wpisywało się w metodę zarządzania bezpieczeństwem Miasta, bezpieczeństwem jego mieszkańców i ich majątku.

W ordynacji znajdziemy zatem opis sygnałów dźwiękowych komunikujących, które zapowiadały zamknięcie bram. Wśród aktorów znajdujemy Strażników Miejskich z ich Komendantem na czele, którzy u Prezydenta Miasta odbierali klucze, dokonywali kontroli bram i które następnie zamykali na kłódki i zamki. Po dokonaniu urzędowych czynności, klucze zwracali Panu Prezydentowi i zdawali raport sytuacyjny. Cały opisany proceder realizowany był rano i wieczorem. Zatem rano, kiedy miasto należało  proceduralnie otworzyć, zestaw podanych powyżej czynności powtarzano – miasto zapraszało do swej przestrzeni otwartymi bramami.

Po odegraniu hejnału o godzinie 10.00 hejnalista (Miejska Straż Pożarna) zejdzie z wieży Kościoła Mariackiego na płytę Rynku Głównego. Spod Kościoła Mariackiego hejnalista w towarzystwie dwóch Strażników Miejskich (Krakowska Straż Miejska) oraz stosownie ubranego pracownika Muzeum, który będzie zaopatrzony w mosiężny dzwonek, uda się ulicą Floriańską w kierunku Barbakanu. Pracownik Muzeum, co jakiś czas, dzwonkiem będzie obwieszczał to przejście, zwracając uwagę widzów.

Grupa dociera przed Bramę Floriańską, na której znajdują się: widoczna płaskorzeźba, przedstawiająca patrona strażaków św. Floriana oraz herb Krakowa. W tym miejscu zatrzymuje się na kilkanaście sekund i po potrząśnięciu dzwonkiem i oddaniu pokłonu, przechodzi przez Bramę Floriańską, kierując się dalej do Barbakanu. 

Grupa kieruje się na Most Kleparski, gdzie o godzinie 10:20 z podwyższenia, w bramie, hejnalista/trębacz gra przygotowany fragment pochodzącej z XV wieku melodii „CRACOVIA CIVITAS”.  W czasie kiedy melodia rozbrzmiewa, dwóch Strażników Miejskich, którzy znajdują się na moście kleparskim, otwierają wielkie wrota prowadzące do wnętrza budowli. Brama pozostaje otwarta, czym Miasto zaprasza do swego wnętrza.

Po odegraniu melodii i otwarciu Bramy Kleparskiej, ceremonia zostaje zakończona – hejnalista powraca do Kościoła Mariackiego, Strażnicy Miejscy opuszczają Barbakan, a sam obiekt przechodzi w tryb zwyczajowego funkcjonowania, jako obiekt muzealny.

Ceremonia ta ma szansę wpisać się na stałe, bieżące życie Miasta, jako składowa jego niematerialnego dziedzictwa. Opiera się ona bowiem o historyczne regulacje, w których wyraz swój znalazły decyzje podejmowane przez włodarzy Krakowa, w kwestii zarządzania bezpieczeństwem jego mieszkańców. Materialną pamiątką tamtych starań są Barbakan, Brama Floriańska wraz z Murami, dokumenty opisujące stosowny proceder, natomiast brakuje tego, co niematerialne, a co zatrzymało się kiedyś w procesie historycznym. Ceremonia Otwierania Bram Miasta ma ambicję przywrócić, albo przynajmniej nawiązać do tego.