Artefakty pamięci

„Artefakty pamięci” to kameralna prezentacja przygotowana z okazji jubileuszowej, 50. edycji Międzynarodowych Targów Sztuki Ludowej. Każdy z obiektów obejmuje ponad pół wieku przemian i zachowuje fragment historii, których nie sposób pomieścić w jednej wystawie. Twórcy chcą zatrzymać uwagę przy wybranych przedmiotach i poprzez nie uhonorować dawnych oraz współczesnych wystawców. To właśnie oni nadawali Targom ich charakter i sprawiali, że pozostawały żywą, zmieniającą się przestrzenią spotkania.

Umieszczenie obiektów w przestrzeniach wystawy stałej „Kraków od początku, bez końca” wpisuje historię Targów w szerszą opowieść o Krakowie jako mieście handlu, rzemiosła, twórczości i żywych tradycji. Od dekad Targi współtworzą kulturowy krajobraz miasta i pozostają nierozerwalnie związane z Rynkiem Głównym.

Ekspozycję „Artefakty pamięci” można oglądać w holu Pałacu Krzysztofory oraz w dedykowanych miejscach w przestrzeni wystawy stałej „Kraków od początku, bez końca” na I piętrze Pałacu Krzysztofory do 30 sierpnia 2026 r.
Wstęp wolny.

Historia Międzynarodowych Targów Sztuki Ludowej w Krakowie rozpoczęła się w 1973 roku, kiedy z inicjatywy Cepelii na Rynku Głównym odbyła się ich pierwsza edycja. Z czasem Targi stały się trwałą częścią kulturowego krajobrazu miasta, miejscem spotkania wystawców z publicznością, tradycji ze współczesnością oraz różnych regionów, kultur i sposobów rozumienia dziedzictwa.

Od początku najważniejsi byli ludzie i tworzone przez nich przedmioty. Do Krakowa przyjeżdżali twórcy ludowi, rzemieślnicy, artyści, rękodzielnicy i depozytariusze tradycji. Przywozili nie tylko gotowe prace, lecz także wiedzę, doświadczenie oraz pamięć o miejscach, z których pochodzili. Koronki, rzeźby, pisanki, plecionki, tkaniny, zabawki i przedmioty codziennego użytku opowiadały o rodzinnych warsztatach, lokalnych materiałach, przekazywanych umiejętnościach i indywidualnej wrażliwości autorów.

Targi zmieniały się wraz z kolejnymi pokoleniami wystawców i odbiorców. Obok mistrzów tradycyjnych technik pojawiają się dziś młodzi artyści, projektanci, rzemieślnicy i rękodzielnicy prowadzący autorskie pracownie. Czerpią z dawnych wzorów, materiałów i sposobów pracy, ale interpretują je własnym językiem, tworząc przedmioty odpowiadające współczesnej estetyce i potrzebom. Dzięki temu Targi zachowują ciągłość, a zarazem pozostają otwarte na zmianę. Łączą osoby strzegące konkretnych tradycji z tymi, które poszukują nowych form dla pracy wykonywanej ręcznie.

Prezentowane plakaty, fotografie, przypinki, katalogi z pierwszych edycji, koronki, rzeźby, pisanki oraz dzieła osób związanych z Targami są wybranymi śladami tej wieloletniej historii. Nie tworzą pełnej, chronologicznej opowieści. Każdy z nich zatrzymuje jednak fragment pamięci. Plakat przywołuje język wizualny i atmosferę konkretnej edycji. Katalog zachowuje nazwiska wystawców, program wydarzenia i sposób jego organizacji. Przypinka staje się znakiem wspólnoty lub pamiątką jubileuszu. Dzieło przechowuje ślad ręki, materiału, techniki i czasu, w którym powstało.

Właśnie dlatego nazwaliśmy tę wystawę „Artefakty pamięci”. Zgromadzone obiekty są materialnymi świadectwami, ale opowiadają również o tym, czego nie można zamknąć w gablocie. Przywołują spotkania, rozmowy, relacje i wiedzę przekazywaną podczas kolejnych edycji. Przypominają o osobach, które przyjeżdżały do Krakowa ze swoimi pracami, o publiczności zatrzymującej się przy stoiskach oraz o tych, którzy rozwijali i nadal rozwijają ideę Targów.

Szczególne miejsce zajmują prace związane z żywym niematerialnym dziedzictwem kulturowym. Wśród prezentowanych obiektów znajdują się przykłady krakowskiej koronki klockowej, której umiejętność wykonywania została wpisana na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego, oraz dzieła twórców związanych z tradycjami plecionkarskimi w Polsce, wpisanymi w 2025 roku na Reprezentatywną Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości UNESCO.

Towarzyszą im pisanki łemkowskie i prace reprezentujące inne żywe tradycje. Są wśród nich zarówno tradycje już objęte formalną ochroną, jak i te, których depozytariusze przygotowują się do podjęcia starań o wpis na odpowiednie listy dziedzictwa.

Zestawienie tych obiektów przypomina, że wpis na listę dziedzictwa jest ważnym narzędziem ochrony i promocji, lecz o trwałości tradycji decydują przede wszystkim ludzie. Dziedzictwo żyje wtedy, gdy jest praktykowane, przekazywane i twórczo rozwijane. Targi tworzą dla tego procesu szczególną przestrzeń. Pozwalają spotkać osobę stojącą za danym dziełem, poznać technikę jego wykonania i lepiej zrozumieć jego znaczenie.

Dziś organizatorem Międzynarodowych Targów Sztuki Ludowej i kontynuatorem ich idei jest IMAGO Centrum Sztuki Ludowej. Wspieramy wystawców, promujemy rękodzieło i rzemiosło oraz podejmujemy działania na rzecz ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Współczesną formułę Targów uzupełniamy warsztatami, pokazami technik, koncertami, spotkaniami i programem edukacyjnym. Zależy nam, aby za każdym prezentowanym przedmiotem widoczny był człowiek, jego wiedza, praca, doświadczenie i historia.