Modernizacja Domu Pod Krzyżem na potrzeby Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa

Dom Pod Krzyżem to historyczny budynek przy ulicy Szpitalnej 21 w Krakowie, w którym mieści się Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa – oddział Muzeum Krakowa. Miejsce to przybliża tradycje, folklor, krakowskie szopkarstwo oraz zwyczaje takie jak pochód Lajkonika, koronkarstwo czy flisactwo.

Głównym celem projektu jest modernizacja zabytkowego obiektu Dom pod Krzyżem w celu dostosowania go do potrzeb muzealnych, wystawienniczych i edukacyjnych Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa – oddziału Muzeum Krakowa.

Budynek Dom pod Krzyżem leży na obszarze „Historycznego Centrum Krakowa”, wpisanym na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1978 r. oraz na obszarze „Kraków – historyczny zespół miasta” uznanym za Pomnik Historii Zarządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 r.

Przedmiotem projektu są prace związane w szczególności z:

• przebudową, rozbudową i remontem obiektu,
• budową, przebudową i rozbudową niezbędnej infrastruktury technicznej (sieci elektryczne, teletechniczne, wodno-kanalizacyjne, ciepłownicze, oświetlenie zewnętrzne, systemy bezpieczeństwa, prace ziemne, odtworzenie dotychczasowych nawierzchni),
• wykonaniem oraz odtworzeniem nawierzchni utwardzonych w obrębie podwórza,
• prace w zakresie zieleni (nasadzenia, niska zieleń urządzona itp.),
• prace budowlane związane z aranżacją wystawy stałej, prace dotyczące aranżacji wnętrz, wykonanie wystawy wraz z dostawą sprzętu.

Realizowane będą również działania związane z zarządzaniem projektem, a także działania promocyjno-informacyjne. W ramach projektu zaplanowano także m.in.: działania edukacyjne podnoszące świadomość ekologiczną oraz klimatyczną społeczeństwa, a także współpracę z partnerami z innych państw, tj. z Muzeum Szopek w Brezje (Słowenia).

W efekcie realizacji projektu wdrożony zostanie nowy program kulturalno-edukacyjny. Główne cele opracowanego programu to:

• podniesienie jakości uczestnictwa w kulturze,
• edukacja kulturalna społeczeństwa,
• wypracowanie mechanizmów ułatwiających prowadzenie efektywnego dialogu społecznego,
• aktywizacja środowiska lokalnej społeczności oraz turystów,
• włączenie nowych grup odbiorców, które dotychczas nie korzystały z oferty Muzeum, w tym osób z niepełnosprawnościami.

W efekcie realizacji projektu Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa stanie się miejscem spotkań i centrum aktywności społecznej, integrującym się wokół krakowskiej tradycji, kultury i historii. Będzie to istotna nowa rola instytucji, która odchodzi od tradycyjnego modelu muzeum jako miejsca wyłącznie prezentacji zbiorów.

Centrum ma być przestrzenią aktywnego spotkania, wymiany doświadczeń i współtworzenia oferty. Szczególny nacisk w swej działalności będzie kładło na partycypację społeczną i włączanie mieszkańców we współtworzenie oferty. Dla instytucji bardzo istotne są potrzeby tej społeczności, dlatego też tworząc założenia dla realizacji projektu, w szczególności zakresu wdrażanej oferty kulturalno-edukacyjnej, angażowano w dużym zakresie mieszkańców i organizacje pozarządowe oraz kierowano się ich opiniami.

Grupą docelową projektu są mieszkańcy Krakowa oraz turyści, zainteresowani dziedzictwem miasta, a w szczególności osoby zaangażowane w kultywowanie jego tradycji i obyczajów.

Muzeum Krakowa od lat opiekuje się najważniejszymi krakowskimi tradycjami, takimi jak szopki krakowskie czy Lajkonik, wspiera i animuje też wiele innych, takich jak flisactwo, koronkarstwo czy tworzenie drzewek emausowych. Jest miejscem poświęconych im wystaw, konkursów, warsztatów i spotkań. Dzięki remontowi Domu Pod Krzyżem zyska też przestrzenie, które umożliwią regularne twórcze spotkania z tradycjami. Stworzy to warunki do pracy dla osób już tworzących szopki, drzewka emausowe czy koronki, umożliwi również przyciągnięcie nowych adeptów tych dziedzin, zwłaszcza dzieci i młodzież.

Odbiorcami aktualnej oferty kulturalno-edukacyjnej Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa są:

• turyści krajowi i zagraniczni,
• mieszkańcy Krakowa i Małopolski,
• uczniowie, dla których oferowane są lekcje i warsztaty muzealne,
• nauczyciele, którzy mogą wspólnie z uczniami uczestniczyć w warsztatach muzealnych i wzbogacać ofertę edukacyjną dostępną w szkole.

Nowymi odbiorcami, po zakończeniu projektu, będą – poza ww. obecnymi odbiorcami – w szczególności:

• artyści,
• twórcy ludowi,
• naukowcy – badacze zajmujący się m.in. historią krakowskich tradycji, kulturoznawcy, antropolodzy, socjolodzy i in., jak również studenci i doktoranci podejmujący ww. tematykę w swoich pracach dyplomowych,
• seniorzy – którzy będą współtworzyć i współprowadzić część działań w ramach nowej oferty kulturowej,
• osoby z różnymi niepełnosprawnościami, w tym niepełnosprawni ruchowo, intelektualnie, niesłyszący i niedosłyszący, niewidomi i niedowidzący, głuchoniemi,
• przedstawiciele różnych mniejszości,
• uczniowie z terenów wiejskich, którzy mają – w porównaniu do dzieci z większych miast – znacznie mniejszy dostęp do oferty kulturalno-edukacyjnej,
• instytucje działające lokalnie, w tym organizacje pozarządowe, kluby seniora, domy pomocy społecznej, uniwersytety III wieku, nieformalne grupy artystów czy lokalnych aktywistów, którzy włączą się we współtworzenie oferty, ale też będą jej beneficjentami.

W ramach remontu i adaptacji Domu pod Krzyżem przy ul. Szpitalnej 21 planowane jest stworzenie wielofunkcyjnej przestrzeni, która będzie służyć jako centrum aktywności związanych z niematerialnym dziedzictwem kulturowym Krakowa. Przestrzeń ta zostanie podzielona na strefy dostosowane do różnych potrzeb depozytariuszy oraz społeczności lokalnej, z zachowaniem „domowej atmosfery”, sprzyjającej zarówno pracy twórczej, jak i integracji.

W budynku zostanie wydzielona i wyposażona strefa spotkań dla depozytariuszy, która będzie pełnić funkcję miejsca integracji i wymiany doświadczeń. Przestrzeń ta będzie promować świadomość o przeznaczeniu budynku na potrzeby społeczności związanej z NDK. Atmosfera wnętrza będzie domowa, sprzyjająca twórczym m spotkaniom i wspólnym inicjatywom.

Powstanie strefa pracy twórczej i warsztatowej, wyposażona w specjalistyczne maszyny i narzędzia, takie jak tokarki czy maszyny do szycia, narzędzia do wykonywania koronki klockowej. Przestrzeń ta będzie funkcjonować na zasadzie współdzielonej pracowni twórczej, umożliwiając depozytariuszom wspólną pracę nad projektami związanymi z tradycyjnymi rzemiosłami, szopkarstwem krakowskim i innymi dziedzinami NDK.

W Domu pod Krzyżem zostanie wydzielona przestrzeń z dostępem do archiwum Centrum Dokumentacji Niematerialnego Dziedzictwa, przeznaczona na potrzeby pracy badawczej oraz organizacji spotkań naukowych dotyczących NDK. Strefa ta będzie wspierać badaczy, studentów i pasjonatów dziedzictwa kulturowego.

Zaaranżowana zostanie przestrzeń na wystawy własne, społecznościowe oraz grup i jednostek związanych z krakowskim NDK. Będą tu prezentowane m.in. indywidualne wystawy szopek krakowskich, koronek oraz innych dzieł związanych z lokalnym dziedzictwem.

Powstanie strefa przeznaczona dla społeczności, grup i jednostek zajmujących się praktykami performatywnymi, wokalno-muzycznymi oraz sztukami widowiskowymi. Przestrzeń ta będzie wyposażona w parkiet, scenę oraz nagłośnienie, a okresowo będzie miejscem organizacji wydarzeń z udziałem publiczności.

W budynku zostanie wydzielona przestrzeń z środkami ekspozycyjnymi, przeznaczona na niewielkie wystawy czasowe dotyczące dziedzictwa Krakowa i jego depozytariuszy. Przestrzeń ta będzie elastyczna, umożliwiając prezentację różnorodnych projektów.

Zaaranżowana zostanie zmieniająca się przestrzeń, w której – przy zaangażowaniu społeczności – będzie prezentowany cykl roczny życia miasta. Przestrzeń ta będzie koncentrować się głównie na tradycjach świątecznych, ale także na codziennych aspektach życia krakowian.

Remont Domu pod Krzyżem na potrzeby Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa ma na celu stworzenie nowoczesnego, ale zarazem klimatycznego miejsca, które będzie służyć zarówno depozytariuszom, jak i lokalnej społeczności oraz wszystkim zainteresowanym krakowskim folklorem, zwyczajami i tradycjami miejskimi. Przestrzenie zostaną zaprojektowane tak, aby sprzyjać twórczości, edukacji, integracji oraz prezentacji bogactwa niematerialnego dziedzictwa Krakowa.

Dom pod Krzyżem pierwotnie związany był z klasztorem św. Ducha; w budynku mieścił się szpital ubogich scholarów, od XVI w. noszący imię św. Rocha – patrona przyszpitalnej kaplicy. Od połowy XIII w. placówka będąca początkowo oddziałem szpitala św. Ducha usamodzielniła się, a w latach 1458–1460 dom położony u zbiegu dzisiejszych ulic Szpitalnej i św. Marka stal się własnością szpitala. Wówczas rozpoczęto gruntowną przebudowę obiektu, która trwała do roku 1474. Szpital scholarów podlegał zarówno władzom duchownym, jak i świeckim, z ramienia  których opiekę nad nim prowadzili prowizorowie. Jednym z nich był Antoni Franckiewicz, który pod koniec XVI w. przeprowadził gruntowny remont budynku i reaktywował działalność szpitala. Z tego okresu pochodzi piętrowa, renesansowa oficyna, połączona przewiązką z gmachem głównym. Przebudowę tę upamiętnia zachowana w hallu tablica z 1594 r.

Wiek XVIII przyniósł upadek szpitala. Od roku 1790 właścicielem opuszczonego budynku stała się parafia kościoła Mariackiego; po drobnych adaptacjach budynek przeznaczono na przytułek dla ubogich. W latach 30. XIX w. przeprowadzono generalny remont budowli, nadając jej klasycystyczną formę i zmieniając jej układ wewnętrzny – przytułek ulokowano w oficynie, a gmach główny przeznaczono na mieszkania prywatne. W roku 1903 posesję została zakupiona przez Radę Miasta, która początkowo nosiła się z zamiarem wyburzenia zabudowań poszpitalnych. Ostatecznie budynek przeznaczono na sklepy i mieszkania.

W latach 1917–1937 w salach I piętra swoją siedzibę miał Związek Artystów Plastyków. Wiosną 1933 r. otwarto tu eksperymentalny teatr Józefa Jaremy „Cricot”, który szybko zdobył rozgłos i zyskał powodzenie. W 1936 r. Rada Miasta postanowiła przeznaczyć Dom pod Krzyżem na siedzibę mającego powstać muzeum historycznego. Po wojnie w roku 1949 samodzielnie już funkcjonujące muzeum przejęło budynek, zaś w roku 1958 podjęto uchwałę o przeprowadzeniu gruntownego remontu, obejmującego przystosowanie obiektu na potrzeby przyszłego muzeum teatralnego. Prace adaptacyjne i konserwatorskie, które przywróciły budowli jej pierwotne cechy stylowe, trwały do 1969 r. W tym też roku otwarto Oddział Teatralny Muzeum Historycznego, nadając mu imię Stanisława Wyspiańskiego. Zbiory związane z historią teatru krakowskiego były prezentowane w Domu pod Krzyżem do 2008 r.

Budynek dawnego szpitala scholarów od 2020 roku służy jako Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa. Jest kontynuacją Działu Folkloru i Tradycji Muzeum Krakowa, którego dotychczasowy zakres wymagał rozszerzenia, ale przede wszystkim nowego spojrzenia na zjawiska i społeczności funkcjonujące w przestrzeni Krakowa. Centrum opiera się na definicji niematerialnego dziedzictwa kulturowego zapisanej w Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku.

Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa kontynuuje działania w zakresie organizacji dorocznego pochodu Lajkonika i Konkursu Szopek Krakowskich oraz sprawuje opiekę nad wyjątkową kolekcją szopek. Nowe możliwości działalności stwarza natomiast siedziba Centrum – Domu pod Krzyżem. W założeniach ma to być miejsce rzeczywistej interpretacji niematerialnego dziedzictwa, gdzie budowane będą relacje ze społecznością depozytariuszy różnych zjawisk niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Zakłada się, że pomieszczenia Domu pod Krzyżem okresowo będą oddawane do dyspozycji krakowskim społecznościom, aby tutaj we współpracy z Muzeum Krakowa twórczo przetwarzały posiadane przez siebie dziedzictwo.